کلینیک تغذیه و رژیم درمانی نارین

دیابت(diabete)

دیابت

دیابت کلمه‌ای است با ریشهٔ یونانی، که از نظر ریشه کلمه شامل دو بخش dia به معنی میان و خلال، و betes از ریشهٔ bainein به معنای عبور تشکیل شده است. این لفظ در پزشکی برای مجموعه‌ای از بیماری‌ها به کار می‌رود که وجه اشتراک آن‌ها در پر ادراری بیمار می‌باشد.

 

 

انواع دیابت:

1.دیابت شیرین(mellitus):گروهی از بیماریها که علامت مشخص آن متابولیسم غیر طبیعی گلوگز می باشد دیابت شیرین  دو نوع است.

2.دیابت بی مزه(insipidus):حالتی که به دلیل اختلال هورمونی(کمبود یا فقدان وازوپرسین یاAHD )بوجود آمده در این بیماری مقادیر فراوانی آب از کلیه دفع  شده و باعث دهیدراسیون می شود.

3.دیابت فسفره: اصطلاحی است که متخصصین ارتوپدی برای وضعیتی به کار می‌برند که فرد در اثر اختلالات متابولیک، مقدار زیادی فسفر از ادرار دفع می‌کند ومیزان فسفر استخوانها کاهش می یابد.

4.دیابت حاملگی(GDM):عدم تحمل به گلوگز در زمان بارداری را دیابت حاملگی می گویند

تعریف و طبقه بندی دیابت شیرین:

دیابت یک از بیماری شایع و غیر واگیر است که مشخصه آن قند خون ناشتای بالاتر از 126 میلی گرم در دسی لیتر و قند خون دو ساعته مساوی یا بالاتر از 200 میلی گرم در دسی لیتر می باشد.

دیابت شیرین به دو نوع مهم طبقه بندی می شود:

1.دیابت نوع یک یا غیر وابسته به انسولین (NIDDM):علت اصلی دیابت نوع یک تخریب سلولهای انسولین ساز لوزالمعده است که اصلی ترین علت تخریب واکنش شدید و بیش از حد سیستم دفاعی بدن علیه لوزالمعده است.  

2.دیابت نوع دویا وابسته به انسولین (IDDM):بیش از 90 درصد افراد دیابتی مبتلا به دیابت نوع دو می باشند. علت اصلی دیابت نوع دو کمبود انسولین ، کاهش حساسیت بدن به انسولین و یا هر دو عامل است. 

افراد در معرض خطر:

  • افراد دارای سابقه خانوادگی دیابت
  • افراد بالای 45 سال
  • افراد چاق
  • افرادی که قند خون ناشتای آن ها بین 110 تا 126 میلی گرم در دسی لیتر است.
  • افرادی که مبتلا به فشار خون بالا هستند.
  • افرادی که مبتلا به اختلالات چربی خون هستند.

پیشگیری و کنترل دیابت:      

پیشگیری و یا کاهش عوارض و علائم دیابت نیاز به مراقبت ها و آموزش های مستمر پزشکی و تغذیه ای دارد. با توجه به اینکه افزایش قند خون مشخصه اصلی بیماری دیابت است هدف اصلی درمان پایین نگه داشتن قند خون و رساندن آن به محدوده طبیعی یا نزدیک به حد طبیعی است.

برنامه درمانی مبتلایان به دیابت با توجه به نیازهای آنان تنظیم می گردد و شامل موارد زیر است:

  • · پایش قند خون
  • ·درمان تغذیه ای
  • ·فعالیت ورزشی منظم
  • ·انسولین درمانی در دیابت نوع یک
  • ·استفاده از داروهای کاهنده قند خون یا در صورت نیاز انسولین در دیابت نوع دو

پایش قند خون:

به منظور اطمینان از مفید بودن برنامه درمانی باید قند خون اندازه گیری شود این کار می تواند با استفاده از گلوکومتر توسط خود فرد انجام شود. افراد مبتلا به دیابت نوع اول باید چهار بار در روز (قبل از هر وعده و قبل از خواب) قند خون خود را اندازه گیری کنند. افراد مبتلا به دیابت نوع دو باید حداقل هفته ای دو بار قند خون خود را اندازه گیری نمایند. مقادیر طبیعی قند خون در زمان های مختلف به شرح ذیل می باشد:

  • قند خون ناشتا:120-80 میلی گرم در دسی لیتر
  • قند خون یک ساعت پس از صرف غذا: کمتر از 180 میلی گرم در دسی لیتر
  • قند خون دو ساعت پس از صرف غذا:کمتر از 150 میلی گرم در دسی لیتر
  • قند خون قبل از خواب:140-100 میلی گرم در دسی لیتر

 

 

درمان تغذیه ای :

بهترین راه کنترل دیابت رعایت رژیم غذایی مناسب است. برای تنظیم برنامه غذایی افراد دیابتی از هرم راهنمای غذایی استفاده می شود.

هرم غذایی: یک راهنمای غذایی روزانه برای همه افراد است که تعادل، تنوع و میزان سهم مورد نیاز از
گروه های مختلف غذایی را نشان می دهد. افراد مبتلا به دیابت باید با در نظر گرفتن برخی تغییرات از این هرم یعنی هرم دیابتی استفاده نمایند. در هرم دیابتی مواد غذایی به 5 گروه اصلی و یک گروه متفرقه تقسیم می شوند. در یک برنامه غذایی مناسب باید از هر 5 گروه اصلی غذایی استفاده شود.

1. گروه نان و غلات:

این گروه شامل گندم، جو دوسر، ارزن، برنج، انواع ماکارونی(لازانیا، رشته فرنگی، رشته پلویی و رشته آش)، انواع نان و تمام مواد غذایی تهیه شده با آرد می باشد.

در مورد این گروه غذایی باید به نکات زیر توجه شود:

  • · میزان مصرف مواد غذایی این گروه باید محدود شود و نباید بیش از مقداری که کارشناس تغذیه برای شما معین کرده است استفاده کنید.
  • ·مصرف نانهای سبوس دار (مانند نان سنگک و نان جو) مفید تر از مصرف نانهای سفید (مانند بربری، لواش، تافتون) است.
  • ·مصرف برنج آبکش بهتر از مصرف برنج کته است.

 

2. گروه سبزیجات:

این گروه شامل انواع سبزی ها مانند کاهو، اسفناج، سبزی خوردن، خیار، گوجه فرنگی، هویج، سیر، پیاز، تربچه و سایر سبزیجات است.  

در مورد این گروه غذایی باید به نکات زیر توجه شود:

  • ·بهتر است همراه با تمام وعده های غذایی از سبزیجات استفاده نمائید.
  • ·مصرف هویج پخته و آب هویج را محدود کنید می توانید از هویج خام استفاده نمائید.
  • ·مصرف سیر و پیاز خام در کاهش قند خون مؤثر است. اما در افراد دیابتی که داروی وارفارین و آسپیرین استفاده می کنند مصرف سیر و پیاز به صورت خام باید محدود شود.

3. گروه میوه جات

این گروه شامل انواع میوه ها، مرکبات، توت ها و صیفی جات است.  

در مورد این گروه غذایی باید به نکات زیر توجه شود:

  • مصرف میوه جات برای افراد دیابتی مجاز است ولی باید در مصرف آن تعادل را رعایت کرد بنا به تشخیص کارشناس تغذیه شما میتوانید در یک روز 3 تا 5 واحد میوه میل نمائید.
  • هر واحد میوه شامل یک عدد میوه متوسط مثل سیب، پرتقال و غیره یا نصف لیوان میوه های ریز مثل توت، آلبالو و یا یک چهارم لیوان میوه جات خشک می باشد.
  • بهتر است میوه ها را در میان وعده ها مصرف کرده و با فاصله زمانی میل نمائید. 
  • بهتر است میوه هایی که پوست آنها قابل خوردن است را با پوست مصرف کنید همچنین مصرف میوه بهتر از مصرف آب میوه است.
  • بهتر است میوه جاتی مانند موز، انگور، خرما، کشمش، انجیر خشک، زردآلو، خربزه، هندوانه و طالبی را کمتر مصرف کنید .

4. گروه شیر و لبنیات:

این گروه شامل شیر، ماست، دوغ و کشک است.

در مورد این گروه غذایی باید به نکات زیر توجه شود:

  • لبنیات را تا جایی که ممکن است به صورت کم چرب (1.5 درصد چربی) استفاده کنید.
  • بهتر است همراه با ناهار و شام خود یک پیاله ماست کم چرب استفاده نمائید. همچنین می توانید از ترکیب ماست و سبزیجات مانند بورانی اسفناج، بورانی کدو، ماست و خیار و غیره استفاده نمائید.

 

5. گروه گوشت :

این گروه شامل انواع گوشت قرمز، گوشت پرندگان، ماهی، حبوبات، پنیر و تخم مرغ است.

در مورد این گروه غذایی باید به نکات زیر توجه شود:

  • مصرف گوشت قرمز را محدود کنید.
  • بهتر است هنگام استفاده از گوشت قرمز و گوشت پرندگان پوست و تمام چربی های قابل رویت آنها را جدا کنید.
  • زرده تخم مرغ را به 3 عدد در هفته محدود کنید.
  • غذا هایی نظیر کله پاچه، سیرابی، شیردان، مغز، دل، جگر ، قلوه و غیره را کمتر مصرف کنید.
  • سعی کنید در هفته 3 وعده ماهی مصرف کنید. بهتر است ماهی را به صورت آبپز یا کبابی تهیه نمائید.
  • در برنامه غذایی خود از حبوبات پخته شده استفاده نمائید. به منظور پیشگیری از ایجاد نفخ حبوبات را 24 ساعت قبل در آب خیس نمائید و چند بار آب آن را عوض کنید. 

6.گروه متفرقه (شیرینی و چربی ها)

این گروه شامل کره، مارگارین، دنبه، انواع روغن ها، خامه، مایونز، انواع سس ها، سر شیر، پنیر خامه ای، انواع مغز ها مانند پسته، بادام، فندق، انواع آب نبات، شکلات، نوشابه های گازدار، شربت ها، مربا، شکر، عسل و انواع ژله می باشد. مواد غذایی این گروه دارای انرژی زیاد و مواد مغذی اندکی هستند به همین دلیل جزء گروه های غذایی متفرقه در نظر گرفته می شوند. بهتر است مصرف مواد غذایی این گروه را محدود کنید.

چگونه و چه وقت غذا بخوریم:

باید توجه داشت که تنها نوع ماده غذایی در افزایش میزان قند خون نقش ندارد بلکه مقدار ماده غذایی، زمان مصرف و روش آماده سازی مواد غذایی نیز در افزایش قند خون تاثیر دارد بنابراین باید بدانیم چگونه و چه وقت غذا بخوریم.    

  • بهتر است تعداد وعده های غذایی را افزایش داده و حجم غذای هر وعده را کاهش دهید بدین منظور باید روزانه سه وعده اصلی (صبحانه، ناهار و شام) و سه میان وعده (میان وعده صبح، عصرانه و میان وعده قبل از خواب) مصرف کنید.
  • برای میان وعده از غذاهای سبک مانند یک لیوان شیر همراه با چند عدد بیسکوئیت رژیمی ، میوه و یا چند لقمه نان و پنیر و سبزی استفاده نمائید.
  • در وعده های اصلی مقدار نان، برنج، سیب زمینی، ماکارونی را کاهش داده و مقدار سبزیجات را افزایش دهید.
  • هیچگاه یک وعده یا میان وعده را حذف نکنید در صورت حذف یک وعده یا میان وعده قند خون شما افت کرده و این باعث پرخوری در وعده یا میان وعده بعدی و افزایش بیش از حد قند خون خواهد شد.
  • تا آنجا که امکان دارد وعده های غذایی را سر ساعت های مشخص مصرف نمائید و از جابه جایی زمان مصرف غذا بپرهیزید.

 

ورزش در دیابت:

ورزش در دیابت نوع اول: هدف از ورزش کردن در بیماران دیابتی نوع یک این است که فرد دیابتی بتواند در ورزش های انتخابی خود شرکت نماید و از ورزش لذت ببرد. این افراد می توانند همه گونه ورزش و فعالیت های تفریحی و تخصصی انجام دهند ولی نباید ورزش با شدت زیاد و زمان طولانی مانند ماراتن را انجام دهند. ورزشهای منظم با شدت متوسط بهترین نتیجه و کمترین خطر را دارا می باشد.  

ورزش در دیابت نوع دوم: ورزش در بیماران مبتلا به دیابت نوع دو از اهمیت ویژه ای برخوردار است زیرا منجر به بهبود علامت ها و عوارض حاد و طولانی مدت و کنترل اختلالاتی از قبیل فشارخون، ناهنجاری در میزان چربی خون می شود همچنین منجر به بهبود کیفیت زندگی می شود.

توصیه های کلی در زمینه ورزش :

  • قبل از ورزش حتماً در زمینه استفاده از داروهای کاهنده قند خون و انسولین با پزشک خود مشورت نمائید.
  • بهتر است در یک زمان مشخص از روز ورزش کنید و از ورزش کردن در زمان حداکثر فعالیت انسولین تزریق شده اجتنابنمائید.
  • بهتر است همیشه مقداری کربوهیدرات که سریع جذب میشود مانند آب میوه و آب نبات همراه داشته باشید تا در مواقع افت قند خون از آن استفاده نمائید.
  • اگر طولانی مدت ورزش می کنید قبل و بعد از ورزش مقداری آب میوه مصرف کنید.
  • بهتر است ابتدا قند خون خود را کنترل کرده و بعد ورزش کردن را آغاز نمائید. سطح قند خون مطلوب قبل از ورزش 100 تا 150 میلی گرم در دسی لیتر است.

 

افت قند خون (هیپوگلیسمی)

علائم افت قند خون اضطراب، تپش قلب، تعریق شدید، گرسنگی،  لرزش، سردرد، بی حس شدن زبان و لبها و تاری دید می باشد. اگر دچار افت قند خون شدید در صورت امکان ابتدا قند خون خود را با گلوکومتر اندازه گیری کنید در صورتی که میزان قند خون پایین تر از 70 میلی گرم در دسی لیتر باشد باید 15 گرم کربوهیدرات (3 تا 4 حبه قند یا نصف لیوان آب میوه یا نصف لیوان نوشابه یا یک قاشق غذاخوری عسل) میل کنید بعد از 15 دقیقه مقدار قند خون خود را دوباره اندازه گیری کنید در صورتی که میزان قند خون برابر یا کمتر از 70 میلی گرم در دسی لیتر باشد لازم است که 15 گرم کربوهیدرات دیگر مصرف کنید اندازه گیری قند خون و مصرف کربوهیدرات را ادامه دهید تا قند خون به حد طبیعی برسد. در صورتی که میزان قند خون به بالاتر از 70 میلی گرم در دسی لیتر رسید و زمان باقی مانده به وعده یا میان وعده بعدی بیشتر از یک ساعت بود باید 15 گرم کربوهیدرات دیگر مصرف شود.

نکته:

  • مصرف غذاهای حاوی چربی (شکلات، شیر، شیر کاکائو) دیرتر قند خون را افزایش می دهند بهتر است در مواقع افت قند خون از این غذاها استفاده نکنید.
  • در صورتی که فرد دیابتی هوشیار نیست به هیچ وجه به او غذا یا مایعات ندهید، چون ممکن است باعث خفگی یا عفونت ریه ها بشود.
  • تا برطرف شدن علائم افت قند خون از انجام فعالیت بدنی خودداری کنید.

افزایش قند خون (هایپرگلیسمی)

علائم افزایش قند خون استشمام بوی میوه و استون از دهان، اشتهای بیش از حد، بی قراری، تشنگی، افزایش حجم و دفعات ادرار می باشد.

بهترین زمان مصرف داروهای کاهش دهنده قند خون

  • گلی بنکلامید: این قرص باعث افزایش ترشح انسولین و در نتیجه کاهش قند خون می شود به منظور جلوگیری از افت قند خون این قرص را باید نیم ساعت قبل از غذا مصرف کرد.  
  • · مت فورمین : یکی از اثرات این قرص کاهش جذب قند غذا است بنابراین بهتر است این قرص همراه با غذا یا بلافاصله بعد از غذا مصرف شود.
  • · انسولین رگولار و یا لیسپرو: زمان شروع فعالیت انسولین رگولار نیم تا یک ساعت پس از تزریق و حداکثر اثر آن دو تا سه ساعت بعد از زمان تزریق است. در صورتی که از انسولین رگولار استفاده می کنید حداکثر تا یک ساعت پس از تزریق وعده غذایی اصلی خود را میل کنید و در زمان اوج اثر انسولین یعنی دو تا سه ساعت پس از تزریق میان وعده خود را به طور کامل مصرف کنید.
  • ·  انسولین ان پی اچ و یا لنت: شروع فعالیت این انسولین دو تا چهار ساعت پس از تزریق بوده و حداکثر اثر آن شش تا ده ساعت بعد از زمان تزریق است. در صورتی که صبح انسولین ان پی اچ تزریق می کنید باید میان وعده عصر را به طور کامل مصرف نمائید و اگر عصر تزریق می کنید مصرف میان وعده قبل از خواب ضروری است.   

مراقبت های بهداشتی

  • هر روز پاها را با آب ولرم و صابون بشویید و با حوله تمیز خشک نمایید. براى نرم کردن پوست خشک از لوسیون حاوى رانولین یا کرم هاى نرم کننده استفاده کنید. در موقع کوتاه کردن ناخن هاى پایتان به جاى این که گوشه هاى ناخن را از ته بگیرید، نوک ناخن ها را به صورت یک خط صاف باقى گذارید.
  • عصب هاى پاى افراد مبتلا به دیابت حساسیت خود را نسبت به درد از دست مى دهند، بنابراین امکان دارد متوجه آسیب هایى که به پاهایتان وارد مى آید، نشوید. شما مى توانید با اجراى یک برنامه مراقبت هاى روزانه از پا، از پیدایش مشکلات پا جلوگیرى کنید. هر روز پاهاى خود را وارسى کنید. هر چیز غیرطبیعى نظیر زخم، تغییرات پا و انگشتان و نشانه هاى عفونت را به پزشک اطلاع دهید.
  •  هرگز پابرهنه راه نروید.
  • از پوشیدن کفش تنگ که باعث ایجاد تاول و زخم در پا می شود خودداری نمایید. کفش هاى چرمى راحت که اندازه پایتانباشد، خریدارى نمایید. همیشه سعى کنید کفش هایتان را در آخر روز خریدارى کنید زیرا اندازه پاهاى افراد در صبح و عصر متفاوت است به طورى که پاها در اول صبح لاغرتر از آخر شب هستند بنابراین خریدن کفش در اول صبح باعث ناراحتى در عصر خواهد شد-همچنین از جوراب هاى سفید رنگ استفاده کنید، تا اگر عارضه اى در پاها ایجاد شود به موقع تشخیص دهید.
  • در صورت ایجاد زخم در پا به پزشک مراجعه کنید.
  • بزرگسالان و جوانان مبتلا به دیابت نوع یک 3 تا 5 ماه پس از آغاز دیابت باید جهت معاینه چشمی به پزشک مراجعه نمایند. بیماران مبتلا به دیابت نوع دو باید بلافاصله پس از تشخیص دیابت جهت معاینه چشمی به پزشک مراجعه نمایند هر دو گروه باید سالانه یک بار جهت انجام معاینه چشمی به پزشک مراجعه نمایند.
  • جهت معاینه چشم حداقل هر سال یک بار به چشم پزشک مراجعه کنید.
  • فشار خونتان را مکرراً اندازه گیرى و کنترل نمائید
  • در صورت بروز هرگونه اختلال در بینایى به پزشکتان مراجعه نمائید
  • شما بیشتر از سایرین در معرض ابتلا به عفونت هاى لثه قرار دارید. مسواک زدن روزانه در پیشگیرى از عفونت لثه و دندان ها نقش مؤثرى ایفا مى کند. هر شش ماه یک بار به دندان پزشک مراجعه نمائید و بیمارى خود را از وى پنهان نکنید.